Manik depresif hastalık adıyla da bilinen Bipolar Bozukluk bireyin duygudurumu, enerjisi ve işlevselliğinde alışık olmadık dalgalanmalara neden olan bir beyin hastalığıdır. Herkesin yaşadığı normal iniş çıkışlardan farklı bir şekilde bipolar bozukluk belirtileri (semptomları) ağırdır. İlişkilere zararı olabilir, zayıf iş ve okul performansına ve hatta intihara neden olabilir. Fakat iyi haber şu ki: bipolar bozukluk tedavi edilebilir, bu hastalıkla herkes gibi üretken bir yaşantı sürdürebilir.

Yaklaşık 5.7 milyon yetişkin Amerikalı ve 18 yaş üzeri nüfusun % 2.6,1 sında bipolar bozukluk vardır. Bipolar bozukluk, genellikle ergenlik sonlarında veya yetişkinlik başlangıcında ortaya çıkar. Bununla beraber, bazı kişilerde ilk belirtiler çocuklukları sırasında görülür ve bazısında da bu belirtiler daha geç yaşlarda görülür. Çoğu durumda bir hastalık olarak tanınmaz; doğru teşhis ve tedaviye kadar insanlar yıllarca ızdırap çekebilir. Bipolar bozukluk, şeker veya kalp hastalığı gibi uzun dönemli bir hastalıktır ve hayat boyu dikkatle idare edilmelidir. 

Manik-depresyon duygudurumunu ve düşünceleri bozar; inanılmaz davranışlara iter, mantıklı düşüncelerin temelini yok eder ve çok sıkça yaşama isteğini tüketir. Kökeni  biyolojik bir hastalıktır;  bir insan yaşayarak psikolojisini hissettiğinde, avantaj ve zevki sunan yegane hastalıktır; ancak peşinden neredeyse karşı konulamayan ızdırap ve seyrek olmayan intihar isteğini getirir.”

“Hastalığımdan ölmediğim için talihliyim; talihliyim var olan en iyi tıbbi tedaviyi aldığımdan; talihliyim, dostlarım, iş arkadaşlarım ve ailem olduğundan.”

Kay Redfield Jamison, Ph.D., Durulmayan Kafa, 1995, s. 6.
( Random House, Alfred A. Knopf izniyle alınmıştır)

 

Bipolar Bozukluk Belirtileri Nelerdir?

Bipolar bozukluk,  dramatik duygudurum dalgalanmalarına neden olur - aşırı “yüksek” ve/veya alıngan-sinirli (irritable), üzgün ve umutsuz ve tekrar eski durum; aralarda sıkça normal duyguduruma geçilir. Enerji ve davranıştaki keskin değişimler duygudurum değişimleriyle birlikte olur. Alçak-çökkün periyoda depresyon, yüksek-taşkın periyoda mani epizodu (atağı/nöbeti) denir.

Mani (veya bir manik epizot) işaret ve belirtileri şunları içerir:

  • Artan enerji, aktivite, yerinde duramama
  • Aşırı “yüksek”, aşırı iyi, öförik duygudurum
  • Aşırı alıngan (irritable) olma
  • Uçuşan düşünceler ve çok hızlı konuşma, bir fikirden diğerine atlama
  • Dikkat dağınıklığı, konsantrasyon güçlüğü
  • Çok az uyku ihtiyacı
  • Kişinin yetenekleri ve güçleri konusunda gerçekçi olmayan inançlar
  • Zayıf karar verme yetisi
  • Para Harcama Çılgınlığı
  • Normalden farklı geçici davranışlar
  • Cinsel güç artışı
  • Uyuşturucu, özellikle kokain, alkol ve uyku ilaçları kullanımı
  • Kışkırtıcı, davetsiz veya saldırgan davranışlar
  • Herhangi bir şeyin yanlış olduğunu kabul etmeme

Eğer bu belirtilerden 3 veya daha fazlası günün çoğunda mevcutsa ve 1 hafta yada daha uzun bir süre neredeyse her gün sürüyorsa manik bir epizot teşhis edilir. Eğer duygudurum irritabl ise, ilaveten 4 tane semptom daha mevcut olmalıdır. 

Depresyon (veya bir depresif epizot) işaret ve belirtileri şunları içerir:

  • Geçici bir üzgün, endişeli ve boş duygudurum
  • Umutsuzluk ve kötümserlik duyguları
  • Suçluluk, değersizlik veya acizlik hissi
  • Seks dahil daha önce zevk alınan aktivitelere olan ilginin kaybı
  • Enerjinin azalması, bitkinlik veya “yavaşlama” duyguları
  • Konsantrasyonda, hatırlama ve karar vermede güçlük durumu
  • Yerinde duramama (huzursuzluk) veya alınganlık (irritabilite)
  • Aşırı uyuma veya uyuyamama
  • İştah değişimi ve/veya istemeden kilo alma veya verme
  • Fiziksel bir hastalık veya yaralanma nedeniyle olmayan kronik ağrı veya iyileşmeyen başka bedensel belirtiler
  • Ölüm özkıyım düşünceleri veya özkıyım teşebbüsü

Bu belirtilerin en az beşi gün boyunca sürer ve 2 hafta yada daha uzun bir zaman boyunca devam ederse depresif bir epizot teşhis edilir.

Hafif veya orta maniye hipomani denir. Hipomani bir insana kendini iyi hissettirebilir ve hatta iyi çalışma ve artan verimlilikle ilişkili bile olabilir. Böylece aile ve arkadaşlar duygudurum dalgalanmalarını tanımaya başladıklarında bile, kişi herhangi bir yanlışlık olduğunu kabul etmeyebilir. Fakat uygun tedavi uygulanmadığında bazı kişilerde hipomani ağır maniye kayabilir veya depresyona dönüşebilir (switch into).

Bazı durumlarda ağır mani veya depresyon epizotları psikoz semptomları da içerebilir (veya psikotik semptomlar). Genel psikotik belirtiler: sanrılar-halüsinasyonlar (olmayan şeyleri duyma, görme veya sezme), delüzyonlar (yanlış, mantıksal sebeplerden veya kişinin genel kültürel anlayışından etkilenmeyen kuvvetli inançlar). Bipolar bozuklukta psikotik belirtiler o andaki  aşırı mani veya depresyon duygudurumunu yansıtma eğilimindedir. Örneğin manide devlet başkanı veya özel güçleri, zenginliği olduğuna inanma ile kendini gösterebilen grandözite delüzyonu ortaya çıkar; depresyonda ise suçluluk, değersizlik, mahvolduğu, beş parasız kaldığı, çok ağır bir suç işlediği delüzyonu görülebilir. Bu belirtileri gösteren insanlar, bazen yanlışlıkla şizofreni adlı bir başka ruh hastalığıyla teşhis edilir.

Farklı duygudurumların bir spektrum veya sürekli bir aralıkta değiştiğini düşünmek faydalı olacaktır. Bir uçta ağır depresyon, üzerinde orta depresyon ve sonra hafif alçak duygudurum: hafif alçak durum kısa süreli olduğunda bazı insanlar tarafından can sıkıntısı (the blues) olarak  tanımlanır ancak kronik olduğunda “distimi” adı verilir. Sonra normal ve dengeli duygudurumu ve yukarı çıktıkça hipomani (hafif, orta mani) ve ağır mani görülür.

Bununla birlikte, bazı insanlarda, mikst (karma) bipolar denilen durumda mani ve depresyon belirtileri birlikte görülebilir. Karma durum belirtileri çoğu kez ajitasyon, uyku sorunları, iştahta önemli değişimler, psikoz ve özkıyım düşüncelerini içerebilir. Bir insan çok üzgün, umutsuz bir duygudurumdayken aynı zamanda aşırı enerjik de olabilir.

Bipolar bozukluk, bir ruh hastalığından farklı bir problem olarak görülebilir. Örneğin, alkol yada madde kullanımı (abuse) sorunu, zayıf okul ve iş performansı veya gergin insani ilişkiler gibi. Gerçekte bu tip problemler altta yatan duygudurum bozukluğunun işaretleri olabilir.

Özkıyım (İntihar)

Bipolar bozukluğu olan bazı insanlar, intihara meyilli hale gelir. İntihar etmeyi düşünen herkes acil ilgiye ihtiyaç duyar, özellikle de tercih edilmesi gereken bir ruh sağlığı çalışanı veya bir doktor olmalıdır. İntiharı konuşan herkes ciddiye alınmalıdır. Hastalık seyri sırasında özellikle başlangıçta intihar riski daha fazla olur. Bundan dolayı, bipolar bozukluğu erken tanımak ve en iyi şekilde idare etmeyi öğrenmek intihardan dolayı ölüm riskini azaltabilir.

İntihar düşüncelerine eşlik edebilen İşaret ve Belirtiler:

  • İntihara yakın olduğunu veya ölmeyi istediğini konuşmak
  • Umutsuz hissetmek, sanki hiçbir şey değişmeyecek veya iyi olmayacak
  • Acizlik hissetmek, sanki yaptıkları hiçbir şeyi değiştirmeyecek
  • Aileye ve arkadaşlara yük olduğunu hissetmek
  • Alkol ve uyuşturucu kullanımı
  • İlişkileri bir düzene koymak (ör. para işlerini düzene koyma veya intihar denemesi öncesi için varlıklarını sağa sola verme)
  • İntihar notu yazma
  • Kendini zararlı bir yola sokma veya öldürülme riski olan durumlara girme

İntihar düşüncelerine sahipseniz veya öyle birini tanıyorsanız:

  • Bir doktoru veya acil yardım için  118 veya 182 (şu an çalışmıyor) hattını arayın
  • İntihara eğilimi olan kişinin (veya kendinizin) yalnız olmadığından emin olun
  • Büyük miktarda ilaca, silahlara veya kendine zarar vermek için kullanılabilecek diğer malzemelere erişimin engellendiğinden emin olun

Bazı intihar girişimleri zaman ayrılıp dikkatle planlanırken, diğerleri üzerinde iyi düşünülmemiş ani eylemlerdir; bundan dolayı, önemli olan bipolar bozukluğu olan insanlar için faydalı bir uzun vadeli strateji uygulamaktır. Her iki durumda da intihar düşünceleri ve eylemlerinin tedavi edilebilen bir hastalığın belirtileri olduğunun anlaşılması önemlidir. Uygun bir tedavi ile intihar düşünceleri değiştirilebilir.

Bipolar Bozukluğun Seyri Nasıldır?

Mani ve depresyon epizotları genellikle hayat boyunca tekrarlar. Bipolar bozukluğu olan insanların çoğunluğu ataklar arasında atak belirtileri göstermez, yaklaşık her üç kişiden birinde geride kalan belirtiler görülür. Tedavi görülmesine rağmen hastaların küçük bir oranı remisyona girmez ve kronik semptomlar yaşamaya devam eder.3

Tekrarlayan mani ve depresyon görülen, klasik hastalık haline bipolar I denir. Bununla birlikte, bazı insanlar hiçbir zaman ağır mani  yaşamaz, fakat depresyonla değişen daha hafif hipomani denilen epizotlar yaşarlar; hastalığın bu tipine bipolar II bozukluk denir. Hastalığın 12 aylık sürecinde 4 veya daha fazla epizot yaşanması hızlı-döngülü (rapid-cycling) bipolar bozukluk olarak tanımlanır. Bazı kişiler tek bir hafta, hatta tek bir gün içersinde bile birçok epizot yaşarlar. Hızlı döngülü durum hastalık seyrinin daha ilerdeki dönemlerinde görülmeye meyillidir; hızlı döngü kadınlarda erkeklerden daha yaygındır.

Bipolar bozukluğu olan insanlar hastalık etkili bir şekilde tedavi edildiğinde sağlıklı ve üretken bir yaşam sürebilirler (bkz. Bipolar Bozukluk Nasıl Tedavi Edilir?). Öte yandan, tedavi olunmadığı durumda bipolar bozukluk seyri kötüleşme yolundadır. Zamanla kişi daha sık (daha hızlı-döngülü) ve hastalığın ilk görüldüğü döneme kıyasla daha ağır manik ve depresif epizotlar yaşayabilir.4 Fakat çoğu vakada, uygun tedavi epizotların şiddetini ve sayısını azaltarak bipolar bozukluğu olan insanların yaşam kalitesi yüksek bir hayat sürmesine yardım eder. 

Çocuklar ve Ergenlerde Bipolar Bozukluk olur mu?

Hem çocuklar  hem de ergenlerde bipolar bozukluk görülebilir. Hastalık olan ailelerin çocuklarında olması muhtemeldir.

Epizotları açıkça tanımlanabilen birçok yetişkinden farklı olarak, bipolar bozukluk olan çocuk ve ergenler sıkça bir gün içersinde pek çok kez hızlı duygudurum dalgalanmaları  yaşarlar.5 Manide çocukların irratabl ve aşırı mutlu neşeli değil ama yıkıcı öfke nöbetleri olması durumu daha çok görülür. Bipolar bozukluğu olan gençlerde de mikst belirtiler yaygındır. Hastalık görülen üst yaş grubundaki ergenler ise daha çok klasik yetişkinlere benzer belirtiler gösterip, epizotlar yaşarlar.

Çocuklar ve ergenlerde, o yaş gruplarında ortaya çıkan diğer sorunlardan bipolar bozukluğu ayırt etmek zor olabilir. Örneğin, irritabilite ve saldırganlık bipolar bozukluğu belirtisi olabilirken, aynı zamanda dikkat eksikliği hiperaktif bozukluğu, karşıt olma bozukluğu, inatlaşma(karşı gelme) bozukluğu veya daha çok yetişkinler arasında yaygın olan majör depresyon ve şizofreni gibi diğer tür ruh sağlığı bozuklukları belirtileri de olabilir. Uyuşturucu kullanımı da bu belirtileri ortaya çıkarabilir.

Bununla beraber, her hastalık için, etkili tedavi uygun teşhise bağlıdır. Bir ruh sağlığı uzmanı tarafından çocuklar veya ergenlerin duygusal durumu ve davranış semptomları dikkatle değerlendirilmelidir. İntihar düşünceleri olan, intihar hakkında konuşan veya girişim yapan her çocuk ve ergen ciddiye alınmalı ve bir ruh sağlığı uzmanından acil yardım istenmelidir.

Bipolar Bozukluğa Neler Sebep Olur?

Bilim insanları birçok farklı araştırmayla bipolar bozukluğun olası sebeplerini öğreniyorlar. Çoğu bilim insanı şu anda bipolar bozukluğa neden olan tek bir sebep olmadığı konusunda hemfikir; hastalığı ortaya çıkaran bir çok etken vardır.

Bipolar bozukluk yakın akrabalarda daha çok görülebildiğinden, spesifik genleri araştırılmaktadır -tüm hücrelerin içersindeki DNA ’nın mikroskobik “yapı blokları”, beden ve aklın nasıl çalıştığını ve büyüdüğünü etkilemektedir- bu yapı bloklarının nesiller boyunca aktarılması kişide hastalık ortaya çıkma olasılığını artırır. Fakat genlerin her şey değildir. Tamamen aynı genleri paylaşan tek yumurta ikizi araştırmaları hem genlerin hem de diğer etkenlerin rolünü göstermektedir. Eğer bipolar bozukluk sadece genler nedeniyle ortaya çıksaydı, hastalık olan birinin tek yumurta ikizinde de her zaman hastalık ortaya çıkması gerekirdi; araştırmalar farklı bir durumu göstermektedir. Fakat, ikizlerin birinde bipolar bozukluk varsa, diğer ikizde de hastalık görülmesi ihtimali herhangi bir kardeşe göre daha fazladır.6

Gen araştırmaları sonuçları da, diğer ruh sağlığı hastalıklarına benzer şekilde, sadece tek bir genin bipolar bozukluğa neden olmadığını göstermektedir.7 Muhtemelen birçok farklı gen birlikte hareket etmekte ve kişinin kendi veya çevresindeki diğer etkenlerin devreye girmesiyle bipolar bozukluğa yol açmaktadır. Bipolar bozukluğa yakalanabilme hassasiyetine her biri küçük bir miktar katkı yapan bu genleri bulabilmek olağanüstü zordur. Fakat bilim insanları şu anda kullanımda olan ileri araştırma yöntemlerinin bu buluşlara önderlik edeceğini ve böylece bipolar bozukluk için  yeni ve daha iyi tedavilerin yolunu açacağını ümit etmektedirler.

Beyin-görüntüleme araştırmaları, bilim insanlarının bipolar bozukluk ve diğer ruh sağlığı hastalıkları ortaya çıkarken beyinde nelerin yanlış gittiğini öğrenmesine yardım etmektedir.8,9 Yeni beyin-görüntüleme teknikleri araştırmacıların, cerrahi müdahaleye yani diğer dokulara giren (invasive) prosedürlere gerek kalmadan, canlı beyin fotoğrafı çekerek beyin yapısını ve aktivitesini incelemelerine izin vermektedir. Manyetik rezonans görüntüleme (MRI), pozitron emisyon tomografi (PET) ve fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme (fMRI) bu teknikler arasında sayılabilir. Görüntüleme çalışmalarından elde edilen sonuçlar bipolar bozukluk olan insanların beyinlerinin sağlıklı insanların beyinlerinden farklı olabileceğini göstermektedir. Bu farklar araştırmalarla daha açık belirlenip tanımlandıkça, bilim insanları hastalığın altında yatan sebepleri ve nihai olarak da hangi tedavinin en etkili şekilde işe yarayacağını yapacağını daha iyi kavramış olacaklardır.

Bipolar Bozukluk Nasıl Tedavi Edilir?

En ağır durumdakiler de içinde olmak üzere, bipolar bozukluğu olan birçok insan uygun tedavi ile önemli oranda duygudurum dalgalanmaları ve beraberindeki belirtilerin düzelmesini sağlayabilir. 10,11,12  Bipolar bozukluk tekrarlayan bir hastalık olduğundan uzun süreli koruyucu tedavi önemle tavsiye edilir ve hemen hemen her zaman koruyucu tedavi gereklidir. İlaçlar ve psikososyal tedavi ikilisinden oluşan strateji bipolar bozukluğu yönetmede en uygun yoldur.

Bir süre tedaviye devam edip ve sonra tedaviyi durdurmaya yerine düzenli tedavi sürdürülmesi ile bipolar bozukluk çok daha iyi kontrol edilir. Fakat, tedaviye hiç ara verilmese dahi olabilen duygudurum dalgalanmaları derhal doktora haber verilmelidir. Doktor tedavi planında değişikler yaparak taşkın (full-blown) maniye engel olabilir. Doktorla yakın bir iletişim, tedavi endişeleri ve seçenekleri konusunda açıkça konuşmak tedavinin etkisinden fark edilecek derecede bir fayda sağlayabilir.

Bunun yanı sıra, günlük duygudurum belirtileri, tedaviler, uyku düzeni ve hayat olayları hakkında bir çizelge tutmak, bipolar bozukluğu olan insanlara ve ailelerine hastalığı daha iyi anlama konusunda yardım edebilir. Bu çizelge doktora da hastalığı en etkili şekilde izleyip tedavi etmede yardımcı olabilir.

İlaçlar

Bipolar bozukluk ilaçları ruh sağlığı hastalıklarının teşhis ve tedavisinde uzman olan tıp doktorları (M.D.) psikiyatristler tarafından yazılır. Diğer aile doktorları tarafından da reçete yazılabilse de, bipolar bozukluğu olan insanların tedavi için bir psikiyatriste başvurmaları tavsiye edilir.

“Duygudurum düzenleyicileri” denilen ilaçlar genellikle bipolar bozukluğu kontrol etmeye yardım etmek için reçete edilir.10 Birçok farklı duygudurum düzenleyici mevcuttur. Genelde, bipolar bozukluk duygudurum düzenleyicisi ilaç tedavisi uzun zaman (yıllarca) devam eder. İhtiyaç olduğunda, duygudurum düzenleyici alınmasına rağmen gelen mani ve depresyonu tedavi etmek için genelde daha kısa süreler için başka ilaçlar da tedaviye eklenebilir.

  • Lityum Amerikan Gıda ve İlaç Dairesi (the U.S. Food and Drug Administration - FDA) tarafından mani tedavisi için onaylanmış ilk ilaçtır; çoğu durumda maniyi kontrol etme ve manik depresif epizotların tekrarlanmasını engellemede çok etkilidir. 
  • Valproat (Dekapin®) veya karmabazepin (Tegretol®) gibi epilepsi ilaçları da duygudurum düzenleyici etkilere sahiptiler ve özellikle tedavisi zor bipolar epizotlarda işe yarayabilirler. Voproat (Dekapin®) 1995′de FDA tarafından mani tedavisi için onaylanmıştır.
  • Lamotrigine (Lamictal®), gabapentin (Neurontin®) ve topiramate (Topamax®)’ın aralarında olduğu nispeten yeni epilepsi ilaçlarının duygudurum dalgalanmalarını stabil hale getirmede ne kadar faydalı olduklarının belirlenebilmesi için araştırılmaktadır.
  • Epilepsi ilaçları maksimum etki için  lityumla veya diğeriyle birlikte alınabilir.
  • Bipolar bozukluk tanısı almış çocuklar ve ergenler genellikle lityumla tedavi edilir, fakat valproate ve karmabazepin de kullanılır. Araştırmacılar bu ve diğer tür psikotrop ilaçların çocuklar ve ergenlerde kullanımının güvenliği ve etkinliğini incelemektedir. 20 yaşından önce valproat kullanan ergenlik çağındaki kızlarda, volproatın zararlı hormon değişimleriyle  polisilik yumurtalık sendromuna (polycystic ovary syndrome ) yol açabileceğine dair deliller vardır. 13  Bundan dolayı valproate kullanan genç bayan hastalar doktor tarafından dikkatle izlenmelidir.
  • Gebe kalmayı arzu eden veya hamile olan bipolar bozukluk hastaları duygudurum düzenleyici ilaçların büyüyen fetus ve emzirilen bebeğe olası zarar verici etkilerinden dolayı özel bir durumla karşı karşıyadırlar. 14 Bu nedenle, konu hakkında deneyimli bir uzman doktor ile mevcut tedavi seçeneklerinin faydaları ve riskleri tartışılmalıdırlar. Hamilelik ve emzirme dönemine ilişkin daha az riskli yeni tedavi yöntemleri bulmaya yönelik araştırmalar sürmektedir.

Bipolar Depresyon Tedavisi

Araştırmalar, antidepresan ilaçlar kullanan bipolar bozukluk hastalarının mani veya hipomaniye girme ve hızlı döngü yaşama riskleriyle karşı karşıya olduklarını göstermektedir.15 Bundan dolayı,  bipolar bozukluğu olan insanları bu dalgalanmadan korumak için hastaların genellikle  tek başına  duygudurum-düzenleyici veya antidepresanlarla birlikte duygudurum-düzenleyici  ilaçların kullanılması gerekir. Lityum ve valproat günümüzde en çok kullanılan duygudurum düzenleyicileridir. Bununla beraber, araştırma çalışmaları yeni ilaçların potansiyel duygudurum dengeleyici etkilerini değerlendirmeye devam etmektedir.

  • Aralarında clozapin (Leponex-Clozaril®), olanzapin (Zyprexa® -Rexapin), risperidone (Risperdal®), quetiapine (Seroquel®), ziprasidone (Zeldox®-Geodon®) ve Aripiprazole (Abilify®)  de olan atipik antipsikotik ilaçları bipolar bozuklukta muhtemel tedaviler olarak araştırılmaktadır.
  • Araştırma sonuçlarına göre lityum ve epilepsi ilaçlarına cevap vermeyen hastalara clozapin bir duygudurum düzenleyici olarak yardım edebilir.16 Diğer araştırmalar olanzapinin akut mani için etkinliğini göstermektedir,  bir bulgu yakın zamanda FDA tarafından onaylanmıştır.17 Olanzapin psikotik depresyonu haffiletmek için de faydalı olabilir. 18
  • Eğer bir uykusuzluk (insomnia) sorunu varsa etkisi güçlü clonazepam (Klonopin®) veya lorazepam (Ativan®)  gibi bir benzoapin ilacı uyku için faydalı olabilir. Bununla birlikte, bu tip ilaçlar bağımlılık yapabildiğinden kısa bir süre boyunca kullanılmaları en iyisidir. Benzoapinler yerine zolpidem (Ambien®) gibi diğer tür uyku yapıcı (sedatif) ilaçlar da kullanılabilir.
  • Bipolar bozukluğun seyri süresince en etkili şekilde yönetebilmek için  farklı dönemlerde tedavi planında değişiklik yapılmasına ihtiyaç duyulabilir. Her tür ilaç ve doz değişimi konusu bir psikiyatrist ile takip edilmelidir. 
  • Psikiyatristinize kullandığınız reçeteli veya reçetesiz tüm ilaçları ve aldığınız doğal bitki karışımlarını söylemeyi unutmayın. Bu konu önemlidir, çünkü bazı cins ilaçlar ve birlikte alınan karışımlar ters etkili reaksiyonlara yol açabilir.
  • Bir epizot tekrarı (relaps) veya yeni bir epizot olma ihtimalini azaltmak için tedavi planına bağlı kalmak önemlidir. İlaçlarla ilgili endişeleriniz varsa doktorunuzla konuşun.

Tiroid Fonksiyonu

Bipolar bozukluk tedavisi görenlerde çoğu kez tiroid bezi normal dışı işlev görür.4 Çünkü çok az veya çok fazla tiroid hormonu duygudurum ve enerji değişimlerine yol açabilir. Tiroid seviyelerinin doktor tarafından dikkatle izlenmesi önemlidir.

Hızlı döngülü kişilerin tiroid problemleri eğilimi de vardır; bipolar bozukluk ilaçları yan ısıra sentetik tiroid haplarına da ihtiyaç duyabilirler. Lityum kullanımı da bazı kişilerde düşük tiroid seviyelerine neden olabilir, dolayısıyla tiroid hormonu ilavesine ihtiyaç olabilir.

İlaç Yan Etkileri

Bipolar bozukluk için yeni bir ilaca başlamadan önce her zaman psikiyatristinizle (yada eczacınızla) birlikte olası yan etkileri gözden geçirin. İlaca göre değişebilen yan etkiler genellikle kilo alma, mide bulantısı, titreme, cinsel güç veya performans azalışı, anksiyete, saç dökülmesi, hareket problemleri ve ağız kuruması olabilir. Tedavi olurken farkına vardığınız tüm yan etkileri doktorunuza söylemelisiniz. Doktor yan etkileri hafifletmek için ilaç dozlarınızı ayarlayabilir veya farklı bir ilaç önerebilir. Kendi başınıza ilaçları değiştirme ve bırakma gibi bir karar almadan önce bir psikiyatriste danışılmalıdır.  

Psikososyal Tedaviler

İlaçların yanı sıra, psikososyal tedaviler-belli başlı psikoterapiler (konuşma tedavileri) bipolar bozukluğu olan insanlar ve ailelerine destek olma, eğitme ve rehberlik yaparak faydalı olurlar. Araştırma sonuçları göstermektedir ki, psikososyal müdahaleler (hastanın) duygudurum düzelmesine, daha az hastanede yatmasına, bir çok konuda daha iyi işlev görmesini sağlayabilir.12 Genellikle bir psikolog, psikiyatrist, sosyal görevli veya psikolojik danışman terapi verebilir; terapistler çoğu durumda hastanın iyileşmesini de gözlemek için bir psikiyatristle birlikte çalışırlar. Terapi seans sayısı, sıklığı ve türü her bireyin ihtiyaçlarına göre belirlenmelidir.

Bipolar bozukluk için uygulanan psikososyal müdahaleler, bilişsel davranış terapisi, psikoeğitim, aile terapisi ve yeni bir teknik olan  interpersonal ve sosyal ritm terapisidir. NIMH araştırmacıları, bipolar bozukluk ilaç tedavisi ile birlikte alınan farklı, tür terapilerin nasıl karşılaştırılacağını araştırmaktadır.

  • Bilişsel davranış terapisi (CBT) bipolar bozukluğu olan insanların hastalıkla ilişkili uygunsuz veya negatif düşünce yapılarını değiştirmelerine yardım etmektedir. Psikoeğitim bipolar bozukluğu olan insanlara hastalığı ve tedavisini, tam bir epizot olmadan müdahale edebilmek için atak tekrarlaması işaretlerini nasıl tanıyacaklarını öğretmeyi hedefler. Psikoeğitim ailedeki hasta yakınları içinde faydalı olabilir.
  • Aile terapisi bipolar kişinin semptomlar nedeniyle olan, (ve belirtileri belirtileri kötüleştiren) aile içindeki üzüntü (distress) miktarını azaltma stratejilerini kullanır.
  • İnterpersonal ve sosyal ritm terapisi bipolar bozukluğu olan kişilere insanlarla ilişkilerini geliştirme ve günlük işlerini bir düzene koymada yardımcı olur. Düzenli günlük rutinler ve uyku planları ile manik epizotlara karşı korumada da faydalı olabilir.
  • İlaçlar tedavisine bağlılık her tür psikososyal müdahale tedavi planının en yüksek derecede faydalı olması için önemlidir.

Diğer Tedaviler

  • İlaçlar, psikososyal tedavi ve hepsi birlikte etkili olmadığı durumda veya psikoz ve intihar eğilimi gibi ağır semptomların çok yavaş hafiflediği durumlarda elektro konvulsif terapi (EKT) düşünülebilir. EKT ilaç alımının çok riskli olduğu hamilelik gibi tıbbi durumlarda akut epizotları tedavi etmek için de düşünülebilir. EKT ağır depresyon, mani ve/veya karma epizotlarda çok etkilidir. Uzun süre devam eden hafıza sorunları olması ihtimali, geçmişte bir endişe iken, modern EKT teknikleri bu ihtimali biraz azaltmıştır. Bununla birlikte, EKT’nin potansiyel fayda ve riskleri ve mevcut alternatif tedavi yöntemleri dikkatle gözden geçirilip bu tedaviyi düşünen kişilerle, uygun değilse ailesi veya arkadaşlarıyla tartışılmalıdır.19
  • Herbal veya doğal desteklere örnek olarak St.John bitkisi  (Hypericum perforatum) yeterli oranda araştırılmıştır; ancak bipolar bozukluk üzerindeki etkisine dair çok az şey bilinmektedir. FDA (Food and Drug Administration - Amerikan Gıda ve İlaç İdaresi) kontrol etmediği için farklı markalarda farklı miktarda içerik bulunur. Herbal veya doğal maddeleri denemeden önce, konuyu doktorunuzla konuşmanız önemlidir. St.John bitkisinin bazı ilaçların etkisini azalttığını gösteren araştırmalar vardır. 20 Ayrıca, reçete edilen antidepresanlar benzer şekilde St. John bitkisi bipolar bozukluk olan bazı kişilerde maniyi tetiklemeye sebep olabilir, özellikle de duygudurum düzenleyicileri almayanlarda.21
  • Balık yağında bulunan Omega-3 yağ asitlerinin uzun dönemli bipolar bozukluk idame tedavisi için tek başına veya diğer bilinen ilaçlarlarla birlikte kullanıldığında faydalı olup olmadığını belirlemek üzere araştırılmaktadırlar. 22

Uzun-Süreli Bir Hastalık Etkili Bir Şekilde Tedavi Edilebilir

Bipolar bozuklukta doğal olarak mani ve depresyon epizotları yaşanmakla birlikte, henüz bir şifası olmayan uzun süreli bir hastalık olduğunu anlamak önemlidir. İyilik halinde bile tedaviye devam etmek hastalığı kontrol altında tutmaya yardım eder ve tekrarlayıp kötüleşen epizotlar çıkma ihtimalini azaltır.

Bipolar Bozuklukla Birlikte Başka Hastalıklar da Olur mu?

Alkol ve uyuşturucu kullanımı bipolar bozukluk olanlarda çok yaygındır. Araştırma sonuçları madde kullanımı problemlerine yol açan bir çok etkeni göstermektedir; bunlar kendi kendine ilaçla tedavi (self-medication) semptomları, madde kullanımı ile gelen veya sürekli devam eden duygudurum semptomları ile bipolar bozukluk ve madde kullanım bozukluğunu etkileyen risk faktörleri olarak belirtilebilir.23 Bipolarla birlikte görülebilen bağımlılık tedavisi kapsamlı tedavi planının önemli bir parçası olur.

Anksiyete bozuklukları, travma sonrası stres bozukluğu ve obsesif kompülsif bozukluk da bipolar bozukluk olan insanlarda sıkça görülebilir.24,25 Bipolar bozuklukla birlikte olan anksiyete bozukluğu, bipolar tedavisine cevap verebilir veya ayrı bir tedavi gerektirebilir.

Bireyler ve Aileler Bipolar Bozukluk için Nasıl Yardım Alabilir?

Bipolar bozukluk olan herkes bu hastalığın teşhis ve tedavisinde yetkin bir psikiyatrisin kontrolünde olmalıdır. Psikolog, sosyal hizmetler çalışanı, psikiyatri hemşireleri gibi diğer ruh sağlığı çalışanları kişi ve ailesine tedavinin diğer yönleri konusunda yardımcı olurlar.

Yardım alınabilecek merkezler:

  • Üniversite Tıp Fakültesi Hastaneleri
  • Bipolar Bozukluk Klinikleri
  • Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Hastaneleri
  • Hastanelerin psikiyatri klinikleri poliklinikleri
  • Özel psikiyatri muayenehane birimleri ve klinikleri
  • Aile doktorları ve çocuk doktorları

Bipolar bozukluğu olan insanlar yardım almak için de yardıma ihtiyaç duyabilirler.

  • Bipolar bozukluk olan insanlar, çoğu durumda hastalığın kendilerini ne kadar çok etkilediğini anlayamazlar veya kendi problemlerinin sebebini ruh hastalığı yerine başka sebeplere yorarlar.
  • Bipolar bozukluk olan bir insan tıbbi yardım ararken ailesi ve arkadaşlarının güçlü desteğine ihtiyaç duyar. Aile doktorları bir ruh sağlığı uzmanına yönlendirmede önemli bir rol oynayabilir.
  • Bazen bir aile ferdi veya arkadaşın bipolar bozukluk olan kişiyi uygun ruh sağlığı muayenesi ve tedavisi için doktora götürmesi gerekebilir.
  • Ağır epizot yaşayan bir kişinin kendi güvenliği ve acil ihtiyaç duyduğu tedaviyi görmesi için hastaneye yatırılması gerekebilir. Bazı durumlarda kişi kendi istemediği halde hastaneye yatış gerekebilir.
  • Her birey için en iyi tedavi planını bulmak zaman alabileceğinden, kişinin sürekli teşvik ve desteğe ihtiyacı vardır.
  • Hastalık iyi bir şekilde kontrol edildiğinde, hasta ileride olabilecek bir manik veya depresif epizot tekrarlamasında ne yapılacağına dair uzmanlarla hemfikir olabilir.
  • Bipolar bozukluk diğer ciddi hastalıklara benzer şekilde eşler, aile fertleri, arkadaşlar ve işverenler için zordur. Bipolar bozukluğu olan kişinin aile fertleri çoğu kez kişinin ciddi davranış sorunları ile mücadele etmek zorundadır; örneğin manide para harcama çılgınlığı veya depresyonda her şeyden elini ayağını çekme hali ve bu davranışların devam eden sonuçları.

Bipolar Bozukluk Hakkındaki Klinik Araştırmalar Ne Durumda?

Bipolar bozukluğu olan bazı insanlar klinik araştırmalara (klinik deneylere) katılarak ilaç ve/veya psikososyal terapi alırlar. Klinik araştırmalar hastalığın insanlarda tedavisinin araştırılmasıyla ve hastalıkla ilgilidir. Ruh sağlığı klinik araştırmaları ilaçların etkinliği veya tedavilerin birleşimi, davranış müdahalesi veya bir tür terapinin faydalılığı, tanı prosedürünün güvenilirliği veya atak önleme yönteminin başarısı hakkında bilgi toplayabilir. Klinik araştırmalar bilim insanlarının hastalığın nasıl ortaya çıktığı, ilerlediği, azaldığı, beden ve akıla ne tür etkileri olduğunu öğrenmelerine yardım eder. Bilimsel araştırmalar ile elde edilen bilgiler sayesinde bir ruh hastalığı teşhisi almış milyonlarca Amerikalı sağlıklı ve üretken bir şekilde yaşamlarını sürdürmektedir. Bu araştırmalara katılmak her hasta için uygun değildir. Herhangi bir raştırmaya katılma kararı vermeden önce klinik bir araştırmanın olası risk ve faydalarını dikkatle düşünülmelidir.

Daha Fazla Bilgi

Bipolar Disorder Information and Organizations from NLM’s MedlinePlus

Kaynaklar

1. Kessler RC, Chiu WT, Demler O, Walters EE. Prevalence, severity, and comorbidity of twelve-month DSM-IV disorders in the National Comorbidity Survey Replication (NCS-R). Archives of General Psychiatry, 2005 Jun;62(6):617-27.

2. American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual for Mental Disorders, fourth edition (DSM-IV). Washington, DC: American Psychiatric Press, 1994.

3. Hyman SE, Rudorfer MV. Depressive and bipolar mood disorders. In: Dale DC, Federman DD, eds. Scientific American. Medicine. Vol. 3. New York: Healtheon/WebMD Corp., 2000; Sect. 13, Subsect. II, p. 1.

4. Goodwin FK, Jamison KR. Manic-depressive illness. New York: Oxford University Press, 1990.

5. Geller B, Luby J. Child and adolescent bipolar disorder: a review of the past 10 years. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 1997; 36(9): 1168-76.

6. NIMH Genetics Workgroup. Genetics and mental disorders. NIH Publication No. 98-4268. Rockville, MD: National Institute of Mental Health, 1998.

7. Hyman SE. Introduction to the complex genetics of mental disorders. Biological Psychiatry, 1999; 45(5): 518-21.

8. Soares JC, Mann JJ. The anatomy of mood disorders—review of structural neuroimaging studies. Biological Psychiatry, 1997; 41(1): 86-106.

9. Soares JC, Mann JJ. The functional neuroanatomy of mood disorders. Journal of Psychiatric Research, 1997; 31(4): 393-432.

10. Sachs GS, Printz DJ, Kahn DA, Carpenter D, Docherty JP. The expert consensus guideline series: medication treatment of bipolar disorder 2000. Postgraduate Medicine, 2000; Spec No:1-104.

11. Sachs GS, Thase ME. Bipolar disorder therapeutics: maintenance treatment. Biological Psychiatry, 2000; 48(6): 573-81.

12. Huxley NA, Parikh SV, Baldessarini RJ. Effectiveness of psychosocial treatments in bipolar disorder: state of the evidence. Harvard Review of Psychiatry, 2000; 8(3): 126-40.

13. Vainionpaa LK, Rattya J, Knip M, Tapanainen JS, Pakarinen AJ, Lanning P, Tekay A, Myllyla VV, Isojarvi JI. Valproate-induced hyperandrogenism during pubertal maturation in girls with epilepsy. Annals of Neurology, 1999; 45(4): 444-50.

14. Llewellyn A, Stowe ZN, Strader JR Jr. The use of lithium and management of women with bipolar disorder during pregnancy and lactation. Journal of Clinical Psychiatry, 1998; 59(Suppl 6): 57-64; discussion 65.

15. Thase ME, Sachs GS. Bipolar depression: pharmacotherapy and related therapeutic strategies. Biological Psychiatry, 2000; 48(6): 558-72.

16. Suppes T, Webb A, Paul B, Carmody T, Kraemer H, Rush AJ. Clinical outcome in a randomized 1-year trial of clozapine versus treatment as usual for patients with treatment-resistant illness and a history of mania. American Journal of Psychiatry, 1999; 156(8): 1164-9.

17. Tohen M, Sanger TM, McElroy SL, Tollefson GD, Chengappa KN, Daniel DG, Petty F, Centorrino F, Wang R, Grundy SL, Greaney MG, Jacobs TG, David SR, Toma V. Olanzapine versus placebo in the treatment of acute mania. Olanzapine HGEH Study Group. American Journal of Psychiatry, 1999; 156(5): 702-9.

18. Rothschild AJ, Bates KS, Boehringer KL, Syed A. Olanzapine response in psychotic depression. Journal of Clinical Psychiatry, 1999; 60(2): 116-8.

19. U.S. Department of Health and Human Services. Mental health: a report of the Surgeon General. Rockville, MD: U.S. Department of Health and Human Services, Substance Abuse and Mental Health Services Administration, Center for Mental Health Services, National Institutes of Health, National Institute of Mental Health, 1999.

20. Henney JE. Risk of drug interactions with St. John’s wort. From the Food and Drug Administration. Journal of the American Medical Association, 2000; 283(13): 1679.

21. Nierenberg AA, Burt T, Matthews J, Weiss AP. Mania associated with St. John’s wort. Biological Psychiatry, 1999; 46(12): 1707-8.

22. Stoll AL, Severus WE, Freeman MP, Rueter S, Zboyan HA, Diamond E, Cress KK, Marangell LB. Omega 3 fatty acids in bipolar disorder: a preliminary double-blind, placebo-controlled trial. Archives of General Psychiatry, 1999; 56(5): 407-12.

23. Strakowski SM, DelBello MP. The co-occurrence of bipolar and substance use disorders. Clinical Psychology Review, 2000; 20(2): 191-206.

24. Mueser KT, Goodman LB, Trumbetta SL, Rosenberg SD, Osher FC, Vidaver R, Auciello P, Foy DW. Trauma and posttraumatic stress disorder in severe mental illness. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 1998; 66(3): 493-9.

25. Strakowski SM, Sax KW, McElroy SL, Keck PE Jr, Hawkins JM, West SA. Course of psychiatric and substance abuse syndromes co-occurring with bipolar disorder after a first psychiatric hospitalization. Journal of Clinical Psychiatry 1998; 59(9): 465-71.

 

Kaynak : bipolarbozukluk.info

Tags: , , , , , , , , , , , , , ,

Payla

Yorum Yap

You must be logged in to post a comment.